بعد از رحلت رسول خداص، ائمة اطهارع با هدف حراست از دین اسلام و هدایت جامعه اسلامی، آموزههای دینی را به پیروان خویش آموزش دادند. آنان بر پایۀ مبانی نظام فکری امامیه، نظام آموزشی مستقلی را طراحی کردند که در آن متون و محورهای خاصی آموزش داده میشد؛ تا شیعیان را از بحرانهای علمی و نیازهای معرفتی عبور داده و از دیگران متمایز کنند. بهدلیل کاستیهای پژوهشی در این زمینه و نیاز جامعه علمی به الگو، تصویر دقیقی از این موضوع وجود ندارد تا بتوانیم ضمن بازخوانی گذشته و بررسی تطبیقی آن با وضعیت موجود، ضعفها یا نقاط قوت را بررسی و تحلیل تاریخی کنیم. ازاینرو این پژوهش بر آن شد تا در یک بررسی تاریخی و روایی دریابد که متون و محورهای نظام آموزشی امامیه در پنج قرن نخست هجری، بهدلیل اهمیت تاریخی این دوره کدامند؟
کلمات کلیدی: شیعیان امامیه, نظام آموزشی, عناصر آموزشی, متون و محورهای آموزشی Body:
علوم عقلی، به ویژه در بستر اسلامی و فلسفی، به عنوان یکی از ارکان مهم فهم عمیقتر مفاهیم هستیشناسانه، معرفتشناسانه و اخلاقی مطرح میشود. به عبارت سادهتر، علوم عقلی شامل تلاشهای عقلانی برای شناخت امور و پدیدهها، با تأکید بر استدلال و تحلیل مفهومی است. این علوم در حوزههای فلسفه، کلام، منطق و حتی اخلاق مطرح میشوند و نقش اساسی در تقویت تواناییهای فکری و عقلی دارند.
تحصیل در علوم عقلی نیازمند رعایت اصول و روشهای خاصی است که میتواند به محصلان در فهم بهتر این علوم کمک کند. در این یادداشت، به برخی از مهمترین بایستههای روش تحصیل در این علوم پرداخته میشود.
۱. انتخاب منابع معتبر
در مسیر تحصیل علوم عقلی، یکی از اولین و مهمترین گامها انتخاب منابع معتبر و اصیل است. علوم عقلی، بهویژه فلسفه و منطق، شامل مباحثی است که قدمت چند هزار ساله دارند. از این رو، کتب بسیاری در این حوزهها نوشته شده که همگی از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند. بنابراین، ضروری است که منابع اصلی و معتبر، مانند آثار فلاسفه بزرگی چون ابنسینا، فارابی، ملاصدرا و خواجه نصیرالدین طوسی، به عنوان منابع اصلی مطالعه شوند.
۲. تسلط بر مفاهیم اولیه
هر علم دارای اصول و مبانی خاصی است که فهم عمیقتر آن علم وابسته به تسلط بر این مبانی است. در علوم عقلی، مفاهیمی چون وجود، ماهیت، علت و معلول، حرکت و زمان از اهمیت بالایی برخوردارند. برای ورود به مباحث عمیقتر فلسفه، لازم است که دانشجو ابتدا به خوبی با این مفاهیم آشنا شده و آنها را درک کند. بدون این آشنایی اولیه، ورود به مباحث پیشرفتهتر ممکن است موجب سردرگمی و عدم درک صحیح مطالب شود.
۳. تقویت مهارت استدلال و تحلیل
علوم عقلی بر پایه استدلال و تحلیل مفهومی بنا شدهاند. بنابراین، دانشجو باید توانایی استدلال منطقی و تفکر تحلیلی خود را تقویت کند. یکی از راههای مؤثر در این مسیر، مطالعه متون منطقی و آشنایی با قواعد استدلال است. علم منطق، به عنوان ابزار و زیربنای تفکر عقلانی، به دانشجو کمک میکند تا در مسیر تحلیل مسائل فلسفی از اشتباهات رایج در استدلال اجتناب کند و به نتایج صحیحتری برسد.
۴. بهرهگیری از روشهای تطبیقی
یکی از روشهای مؤثر در تحصیل علوم عقلی، مقایسه و تطبیق نظریات مختلف با یکدیگر است. در بسیاری از موارد، فلاسفه مختلف درباره یک مسئله واحد نظریات متفاوتی ارائه کردهاند. مطالعه تطبیقی این نظریات و بررسی دلایل و استدلالهای هر یک میتواند به فهم عمیقتر موضوعات کمک کند. برای مثال، مقایسه نظریات ابنسینا و ملاصدرا درباره مسئله وجود، به دانشجو کمک میکند تا به جوانب مختلف این مسئله پی ببرد و از استدلالهای هر یک بهرهمند شود.
۵. توجه به بُعد تاریخی علوم عقلی
علوم عقلی در طول تاریخ دچار تحولات بسیاری شدهاند و درک این تحولات میتواند به فهم بهتر این علوم کمک کند. برای مثال، فلسفه اسلامی در دورههای مختلف تاریخی، تحت تأثیر فلاسفهای چون افلاطون، ارسطو و نوافلاطونیان قرار گرفته است. درک این تأثیرات تاریخی به دانشجو کمک میکند تا به ریشهها و مبانی علوم عقلی پی برده و دیدگاه جامعتری نسبت به آنها پیدا کند.
۶. رویکرد انتقادی و پرسشگری
تحصیل در علوم عقلی تنها محدود به پذیرش و حفظ مطالب نیست؛ بلکه باید با رویکردی انتقادی و پرسشگرانه همراه باشد. دانشجو باید توانایی داشته باشد تا هر نظریهای را مورد نقد و بررسی قرار دهد و از زوایای مختلف به آن بنگرد. این پرسشگری و نقد میتواند به تولید و توسعه نظریات جدید منجر شود و دانشجو را از حالت منفعل به حالتی فعال و خلاق در تحصیل این علوم هدایت کند.
۷. تعامل با اساتید و صاحبنظران
یکی از روشهای مؤثر در یادگیری علوم عقلی، تعامل و گفتگو با اساتید و صاحبنظران است. بحث و گفتگو درباره مسائل فلسفی و منطقی با کسانی که تجربه و دانش بیشتری دارند، میتواند به روشنتر شدن مسائل پیچیده کمک کند. علاوه بر این، این تعاملات موجب تقویت قدرت استدلال و تحلیل دانشجو میشود.
۸. مطالعه آثار معاصر
با وجود اهمیت مطالعه آثار کلاسیک و منابع اصلی، نباید از مطالعه آثار معاصر غافل شد. فلاسفه و متفکران معاصر نیز در پاسخ به مسائل و چالشهای جدید، نظریات جدیدی ارائه کردهاند. مطالعه این آثار و بررسی تطبیقی آنها با نظریات کلاسیک میتواند به دانشجو کمک کند تا به درک جامعتری از علوم عقلی برسد و بتواند این علوم را در مواجهه با مسائل جدید بهکار گیرد.
۹. بهرهگیری از تکنولوژیهای جدید
امروزه با پیشرفت تکنولوژی، امکانات جدیدی برای مطالعه و تحقیق فراهم شده است. دانشجویان علوم عقلی میتوانند از این امکانات، مانند نرمافزارهای مطالعه، پایگاههای داده و مقالات علمی، برای گسترش دانش خود استفاده کنند. این ابزارها به دانشجو کمک میکنند تا به منابع گستردهتری دسترسی داشته باشد و بتواند تحقیقات خود را به صورت دقیقتری انجام دهد.
۱۰. تعمق و اندیشه مستمر
تحصیل در علوم عقلی نیازمند تعمق و اندیشه مداوم است. دانشجو نباید به مطالعه سطحی مطالب اکتفا کند؛ بلکه باید با تأمل و تعمق بیشتر در مسائل، به فهم عمیقتری از آنها دست یابد. این تعمق میتواند از طریق مطالعه مستمر، تفکر در مفاهیم و مباحثه با دیگران حاصل شود.
تحصیل در علوم عقلی مستلزم رعایت مجموعهای از اصول و روشها است که به دانشجو کمک میکند تا به درکی عمیقتر و جامعتر از این علوم دست یابد. انتخاب منابع معتبر، تسلط بر مفاهیم اولیه، تقویت مهارتهای استدلال و تحلیل، مطالعه تطبیقی و تعامل با اساتید و صاحبنظران از جمله بایستههای مهم در این مسیر هستند.
منابع مقاله:
نهجالبلاغه، 1414ق، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت.
ابن ابیالحدید، عبدالحمیدبن هبةالله، 1404ق، شرح نهجالبلاغه، قم، کتابخانة آیتالله مرعشی نجفی.
ابن ابیحاتم رازی، عبدالرحمن، 1371ق، الجرح و التعدیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز، 1406ق، المهذب، قم، جامعة مدرسین.
ابنجوزی، عبدالرحمنبن علی، 1412ق، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابنحبان، محمد، بیتا، المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین، مکه، دارالباز للنشر والتوزیع.
ابنحجر عسقلانی، احمدبن علی، 1390ق، لسان المیزان، چ دوم، بیروت، الاعلمی للمطبوعات.
ابنحجر عسقلانی، احمدبن علی، 1415ق، الإصابة فى تمییز الصحابة، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابنخلکان، احمدبن محمدبن ابراهیم، بیتا، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، بیروت، دارالثقافه.
ابنسعد، محمدبن، 1418ق، الطبقات الکبرى، چ دوم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابنشهرآشوب، محمدبن علی، 1379ق، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه.
ابنطاووس، علیبن موسی، 1368ق، فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، قم، دارالذخائر.
ابنطیفور، احمدبن ابیطاهر، بلاغات النساء، قم، شریف الرضی.
ابنعبدالبر، یوسفبن عبدالله، 1412ق، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، بیروت، دارالجیل.
ابنعساکر، علیبن حسن، 1417ق، تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دارالفکر.
ابنفرات، فراتبن ابراهیم، 1410ق، التفسیر، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ابنقتیبه دینوری، عبداللهبن مسلم، 1992م، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، ط. الثانیه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابنکثیر، اسماعیلبن عمر، 1407ق، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر.
ابنکرامه جشمی بیهقی، محسنبن محمد، 1406ق، رساله ابلیس الی اخوانه المناحیس، قم، خیام.
ابنندیم، محمدبن ابییعقوب، بیتا، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، بیجا، بینا.
ابوغالب زراری، احمدبن محمد، 1369، رسالة ابیغالب الزراری إلى ابنابنه فی ذکر آل أعین، قم، مرکز تحقیقات اسلامی.
احمد، منیرالدین، 1384، نهاد آموزش اسلامی، ترجمة محمدحسین ساکت، تهران، نگاه معاصر.
اسکافی، محمدبن عبدالله، 1402ق، المعیار و الموازنه فی فضائل امیرالمؤمنین، بیروت، بیجا.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، بیتا ـ الف، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان.
آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، بیتا ـ ب، طبقات اعلام الشیعه، چ دوم، قم، اسماعیلیان.
باقری، خسرو، 1387، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، علمی و فرهنگی.
بردی اتابکی، یوسفبن تغری، 1392ق، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهره، قاهره، وزارة الثقافة و الارشاد.
بسوى، یعقوب ابوسفیان، 1401ق، کتاب المعرفة و التاریخ، ط الثانیه، بیروت، مؤسسة الرساله.
بناری، علیهمت، 1388، نگرشی بر تعامل فقه و تربیت، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، 1400ق، معرفة علوم الحدیث، بیروت، دار الآفاق الجدیده.
حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، بیتا، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفه.
حجتی، سیدداود، 1375، فرهنگ تعلیم و تربیت، تبریز، احرار.
حلی، احمدبن ادریس، 1410ق، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چ دوم، قم، جامعة مدرسین.
حلی، حسنبن علیبن داود، 1342، الرجال، تهران، دانشگاه تهران.
حموی، یاقوت، بیتا، معجمالادباء، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
خطیب بغدادى، احمدبن على، 1417ق، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه.
خطیب بغدادى، احمدبن على، 1974م، تقیید العلم، بیروت، دار احیاء السنة النبویه.
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، 1371، فلسفه تعلیم و تربیت، تهران، سمت.
ذهبی، محمدبن احمد، 1381ق، التفسیر والمفسرون، قاهره، دارالکتب الحدیثه.
ذهبی، محمدبن احمد، 1413ق، سیر اعلام النُبلاء، تحقیق حسین اسد، ط التاسعه، بیروت، مؤسسة الرساله.
زرکلی، خیرالدین، 1980م، الاعلام، چ پنجم، بیروت، دارالعلم للملایین.
سیوطی، جلالالدین، 1407ق، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار ابنکثیر.
صدوق، محمدبن علی، 1362، الخصال، قم، جامعة مدرسین.
صدوق، محمدبن علی، 1385، علل الشرایع، قم، داوری.
صدوق، محمدبن علی، 1398ق، التوحید، قم، جامعة مدرسین.
صدوق، محمدبن علی، 1403ق، معانی الاخبار، قم، جامعة مدرسین.
صدوق، محمدبن علی، 1404ق، من لایحضره الفقیه، چ دوم، قم، جامعة مدرسین.
صفار، محمدبن حسن، 1404ق، بصائرالدرجات فی فضائل آل محمّد (ص)، چ دوم، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
صولی، محمدبن یحیی، 2004م، الاوراق، قاهره، الأمل للطباعة والنشر.
طبری شیعی، محمدبن جریر، 1413ق، دلائل الامامه، قم، بعثت.
طبری، محمدبن جریر، 1387ق، تاریخ الامم و الملوک، ط. الثانیه، بیروت، دارالتراث العربی.
طوسی، محمدبن حسن، 1373، الرجال، چ سوم، قم، جامعة مدرسین.
طوسی، محمدبن حسن، 1407ق، تهذیب الاحکام، چ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمدبن حسن، 1409ق، اختیار معرفة الرجال، مشهد، دانشگاه مشهد.
طوسی، محمدبن حسن، 1411ق ـ الف، الغیبة، قم، دارالمعارف الاسلامیه.
طوسی، محمدبن حسن، 1411ق ـ ب، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت، فقه الشیعه.
طوسی، محمدبن حسن، 1414ق، الامالی، قم، دارالثقافه.
طوسی، محمدبن حسن، 1420ق، فهرست کتب الشیعة و أصولهم، قم، مکتبة محقق طباطبایی.
علمالهدی، علیبن حسین، 1405ق، الرسائل، قم، دارالقرآن الکریم.
علمالهدی، علیبن حسین، 1413ق، الفصول المختاره، قم، کنگرة شیخ مفید.
علمالهدی، علیبن حسین، بیتا، طیف الخیال، ترجمة نصرالله فروهر، تهران سازمان تبلیغات اسلامی.
علوی، علىبن محمد، 1409ق، المجدی فی أنساب الطالبین، قم، کتابخانة آیتالله مرعشی نجفی.
قطب راوندی، سعیدبن هبةالله، 1409ق، الخرائج و الجرائح، قم، امام هادی.
کراجکی، محمدبن علی، 1410ق، کنز الفوائد، قم، دارالذخائر.
کلینی، محمدبن یعقوب، 1404ق، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، چ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
کیلانی، ماجد عرسان، 1390، فلسفه تربیت اسلامی، ترجمه و نقد بهروز رفیعی، چ دوم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
محمد، عبدالله، 1957م، قرةالعین فی اخذ ثارالحسین، بغداد، بیجا.
مرکز جهانی علوم اسلامی، 1377، درآمدی بر نظام تربیت اسلامی، قم، امین.
مزّی، جمالالدین یوسف، 1406ق، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چ چهارم، بیروت، مؤسسة الرساله.
مسعودی، علىبن حسین، 1409ق، مروج الذهب و معادن الجوهر، چ دوم، قم، هجرت.
مصباح یزدی، محمدتقی، 1391، فلسفه تعلیم و تربیت، چ دوم، قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مفید، محمدبن محمدبن نعمان، 1413ق ـ الف، المسائل الصاغانیه، قم، کنگره شیخ مفید.
مفید، محمدبن محمدبن نعمان، 1413ق ـ ب، المقنعه، قم، کنگره شیخ مفید.
میبدی، محمدفاکر، 1393، مطالعات اهلبیتشناسی: سیره آموزشی امام صادق، قم، جامعة المصطفی العالمیه.
نجاشی، احمدبن علی، 1416ق، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر بالرجال، چ پنجم، قم، جامعة مدرسین.
هلالی، سُلیمبن قیس، 1405ق، کتاب سلیم، قم، الهادی.
همدانی، قاضی عبدالجبار، 1422ق، شرح الأصول الخمسه، بیروت، احیاء التراث العربی.
واقدی، محمدبن عمر، 1409ق، المغازى، تحقیق مارسدن جونس، ط. الثالثه، بیروت، مؤسسة الأعلمى.
